Ο ρόλος του κλινικού ψυχολόγου στην ανίχνευση και αντιμετώπιση κακοποιητικών συμπεριφορών σε βάρος της τρίτης ηλικίας.
Της Αναστασίας Βασιλικής Θεοδωροπούλου
Κλινικής Ψυχολόγου (MSc)
ΚΑΑ-ΑΝΑΠΛΑΣΗ
Η 15η Ιουνίου έχει καθιερωθεί ως η Παγκόσμια Ημέρα Ενημέρωσης για την Κακοποίηση των Ηλικιωμένων, μια ημέρα αφιερωμένη στην αναγνώριση ενός σιωπηλού, αλλά διαρκώς αυξανόμενου κοινωνικού προβλήματος: της κακοποίησης και παραμέλησης των ηλικιωμένων ατόμων. Η ημέρα αυτή καθιερώθηκε το 2006 από το Διεθνές Δίκτυο για την Πρόληψη της Κακοποίησης Ηλικιωμένων και αναγνωρίστηκε επίσημα από τον ΟΗΕ το 2011. Σκοπός της παγκόσμιας αυτής ημέρας, είναι η ευαισθητοποίηση για τις μορφές βίας και παραμέλησης που υφίστανται οι ηλικιωμένοι, καθώς και η προώθηση πολυδιάστατων στρατηγικών πρόληψης και παρέμβασης.
Σήμερα, λοιπόν, η ημέρα αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς παρατηρείται αύξηση του αριθμού των ηλικιωμένων, γεγονός που συνεπάγεται αυξημένες ανάγκες για υπηρεσίες υγείας και φροντίδας. Η κακοποίηση των ηλικιωμένων μπορεί να είναι σωματική, ψυχολογική, λεκτική, οικονομική, σεξουαλική, ή να αφορά παραμέληση του ατόμου, όπως αδιαφορία, εγκατάλειψη, έλλειψη υποστήριξης, αξιοπρέπειας και σεβασμού. Μάλιστα, η παραμέληση, αν και συχνά αόρατη, είναι μια εξαιρετικά συχνή μορφή βίας.
Οι περισσότεροι κακοποιητές, συνήθως, προέρχονται από το στενό οικογενειακό ή ευρύτερο περιβάλλον του ατόμου.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι περίπου 1 στους 6 ενήλικες άνω των 60 ετών βιώνει κακοποίηση στην κοινότητα, ενώ σε ιδρυματικές δομές το ποσοστό ανέρχεται έως και στο 64,2% σύμφωνα με αναφορές προσωπικού.
Ένα ζήτημα που μας αφορά όλους
Η κακομεταχείριση των ηλικιωμένων, δεν είναι ζήτημα ατομικό, αλλά κοινωνικό, που μπορεί να λάβει ποικίλες διαστάσεις. Σε έναν κόσμο και πολιτισμό που συνεχώς προοδεύει και που η γήρανση είναι αναπόφευκτη, η κακομεταχείριση αυτών των ομάδων δεν συνάδει με τις σύγχρονες αρχές και αξίες της ισότητας, του σεβασμού και της δικαιοσύνης. Πιο συγκεκριμένα, η μεταχείριση των ηλικιωμένων αποτελεί καθρέφτη της κοινωνίας μας και της στάσης που κρατάμε απέναντι στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Έτσι, η αποσιώπηση και η αδιαφορία απέναντι σε τέτοια περιστατικά, καταλήγει να διαιωνίζει τις συμπεριφορές κακομεταχείρισης των ηλικιωμένων. Αντίθετα, η ευαισθητοποίηση όλων και η ενεργός συμμετοχή σε πράξεις πρόληψης και αντιμετώπισης της κακομεταχείρισής τους, μπορεί να σταματήσει την αναπαραγωγή αυτών των φαινομένων.
Ο ρόλος των Κέντρων Αποκατάστασης
Τα Κέντρα Αποκατάστασης οφείλουν να λειτουργούν ως ασφαλή περιβάλλοντα, όπου διασφαλίζεται η πρόληψη και η έγκαιρη ανίχνευση τέτοιων φαινομένων. Πιο συγκεκριμένα, μέσω μιας διεπιστημονικής προσέγγισης, με συνεργασία ιατρών, νοσηλευτών, θεραπευτικού προσωπικού, κοινωνικών λειτουργών και κλινικών ψυχολόγων, στοχεύουν στην κάλυψη όλων των αναγκών των ηλικιωμένων ατόμων, που τυγχάνει εν προκειμένω να είναι και βαρέως πάσχοντες, στις οποίες περιλαμβάνονται και τα ανθρώπινα δικαιώματά τους, όπως το δικαίωμα στην αξιοπρέπεια, αλλά και τη σωματική και ψυχική ηρεμία.
Τί συμβαίνει στην ΑΝΑΠΛΑΣΗ
Στην ΑΝΑΠΛΑΣΗ διασφαλίζουμε την πρόληψη, άμεση αναγνώριση, αλλά και αντιμετώπιση τέτοιων φαινομένων. Η διεπιστημονική προσέγγιση του κέντρου μας, που περιλαμβάνει τη συνεργασία μεταξύ ιατρών, νοσηλευτών, φυσικοθεραπευτών, εργοθεραπευτών, λογοθεραπευτών, διατροφολόγων, κοινωνικών λειτουργών, κλινικών ψυχολόγων και νευροψυχολόγων, διασφαλίζει την συνεχή παρακολούθηση και διαρκή προστασία των ηλικιωμένων ατόμων. Μάλιστα, στο πλαίσιο της προαγωγής της ασφάλειας και της ευημερίας των ηλικιωμένων, όλο το προσωπικό της ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ είναι εκπαιδευμένο και διαρκώς επαγρυπνεί για την αναγνώριση πιθανών ενδείξεων κακοποίησης ή παραμέλησης. Αυτό περιλαμβάνει την διαρκή επαγρύπνηση για σημάδια που ενδέχεται να υποδηλώνουν κακομεταχείριση από το οικογενειακό ή κοινωνικό περιβάλλον των ηλικιωμένων, καθώς και την αυτοπαρατήρηση και αξιολόγηση των δικών τους πρακτικών φροντίδας μέσω συζητήσεων με το προσωπικό, αλλά και τη συμπλήρωση ερωτηματολογίων σε συνεργασία με κοινωνικούς λειτουργούς και ψυχολόγους. Η προσέγγιση της ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ βασίζεται σε πρωτόκολλα, τεκμηριωμένες πρακτικές και κατευθυντήριες οδηγίες για την πρόληψη και την έγκαιρη ανίχνευση και αντιμετώπιση της κακοποίησης ηλικιωμένων. Μάλιστα, στην ΑΝΑΠΛΑΣΗ παρέχεται η υπηρεσία προστασίας ωφελούμενων από κοινωνικό λειτουργό του κέντρου, με στόχο την πρόληψη και την διαχείριση περιστατικών κακοποίησης.
Ο ρόλος του Κλινικού Ψυχολόγου
Ο ρόλος του κλινικού ψυχολόγου στην ΑΝΑΠΛΑΣΗ είναι πολύπλευρος και ουσιαστικός για την ολιστική φροντίδα των ηλικιωμένων ασθενών και ιδίως όσον αφορά την πρόληψη, την ανίχνευση και την αντιμετώπιση της κακοποίησης ή της παραμέλησης.
Πιο συγκεκριμένα, βασικές αρμοδιότητες των κλινικών ψυχολόγων στην ΑΝΑΠΛΑΣΗ είναι:
1) Ψυχολογική αξιολόγηση και ανίχνευση κακοποιητικής συμπεριφοράς:
Η αρχική ψυχολογική εκτίμηση λαμβάνει χώρα κατά την εισαγωγή του ασθενούς, και έπειτα επαναλαμβάνεται μηνιαίως. Μέσω της λήψης ιστορικού, λαμβάνονται πληροφορίες για τις παλαιότερες και τρέχουσες σχέσεις του ασθενούς με το οικογενειακό, φροντιστικό και κοινωνικό περίγυρό του και διερευνώνται φαινόμενα κακομεταχείρισης ή παραμέλησης. Παράλληλα με την ψυχολογική εκτίμηση και παρατήρηση, ο κλινικός ψυχολόγος στην ΑΝΑΠΛΑΣΗ διαθέτει σταθμισμένα και αξιόπιστα ψυχομετρικά εργαλεία (Ψυχομετρικές κλίμακες PHQ-9, GAD-7), τα οποία χορηγούνται στους ασθενείς και μπορούν να διακρίνουν καταθλιπτική ή/και αγχώδη συμπτωματολογία που συνοδεύει την κακομεταχείριση.
2) Θεραπευτική παρέμβαση
Η ψυχολογική αξιολόγηση οδηγεί στις θεραπευτικές παρεμβάσεις. Μέσω της ατομικής θεραπείας, αλλά και της συμμετοχής των ασθενών σε ομάδες κοινωνικής υποστήριξης και ψυχαγωγίας, επιτυγχάνεται η ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας και της αυτοεκτίμησης και των επικοινωνιακών δεξιοτήτων των ασθενών. Η χρήση επιστημονικά τεκμηριωμένων θεραπευτικών προσεγγίσεων, όπως είναι η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία, συμβάλλει στην διαχείριση των επιπτώσεων της κακομεταχείρισης και στην πρόληψη της μελλοντικής υποτροπής.
3) Εκπαίδευση προσωπικού
Ο κλινικός ψυχολόγος στην ΑΝΑΠΛΑΣΗ, συνεργάζεται στενά με το ιατρικό, νοσηλευτικό και θεραπευτικό προσωπικό παρέχοντας χρήσιμες πληροφορίες που αφορούν την αναγνώριση των σημείων κακοποίησης και την εφαρμογή των κατάλληλων παρεμβάσεων. Επίσης, παρέχει εκπαίδευση στο ίδιο το προσωπικό για τους τρόπους διαχείρισης ασθενών που έχουν υποστεί κακοποίηση από τον οικογενειακό, επαγγελματικό και κοινωνικό τους περίγυρο, ενισχύοντας παράλληλα την ικανότητα ενσυναίσθησής τους προς όλους τους ασθενείς.
4) Συνεργασία με οικογένεια και φροντιστές
Ο κλινικός ψυχολόγος συνεργάζεται στενά με την οικογένεια και τους φροντιστές των ασθενών, εντοπίζοντας έτσι σημάδια κακομεταχείρισης ή παραμέλησης που χρήζουν παρέμβασης. Παράλληλα προσφέρει και συμβουλευτική υποστήριξη στον περίγυρο του ασθενούς, συμβάλλοντας, τόσο στη διαχείριση του άγχους και της συναισθηματικής πίεσης που προκαλείται από τη φροντίδα ενός πάσχοντος ηλικιωμένου ασθενούς, όσο και στη διαχείριση των πρακτικών και συναισθηματικών προκλήσεων της φροντίδας του. Μάλιστα, σε συνεργασία με τους κοινωνικούς λειτουργούς του κέντρου, αλλά και με φορείς της κοινότητας, επιτυγχάνεται η παροχή ολοκληρωμένης υποστήριξης στους ηλικιωμένους ασθενείς και δίνεται έμφαση στην κοινωνική τους επανένταξη, τον κορυφαίο στόχο της Αποκατάστασης, η οποία είναι επιδιωκόμενη και εφικτή σε κάθε ηλικία.
Ας Μην Ξεχνάμε
Η Παγκόσμια Ημέρα κατά της Κακομεταχείρισης Ηλικιωμένων δεν είναι απλώς μια ευκαιρία ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης, αλλά αφετηρία συστηματικής προσπάθειας προστασίας των ηλικιωμένων από κάθε μορφή βίας.
Στην ΑΝΑΠΛΑΣΗ, δεσμευόμαστε να συνεχίσουμε να ενισχύουμε τα πρωτόκολλα ανίχνευσης, την ψυχοκοινωνική υποστήριξη και την εκπαίδευση όλων των εμπλεκόμενων, διασφαλίζοντας έναν χώρο όπου το γήρας τιμάται και προστατεύεται.
Στην ΑΝΑΠΛΑΣΗ
«Κάνουμε για τους ασθενείς μας ό,τι είναι αναγκαίο και όχι ό,τι θεωρείται εφικτό.»
«Κάνουμε για τους ασθενείς μας ό,τι θα κάναμε για την οικογένειά μας.»
Βιβλιογραφία
American Psychological Association (2014). Guidelines for psychological practice with older adults. https://www.apa.org/practice/guidelines/guidelines-psychological-practice-older-adults.pdf
Baker PR., et al., (2016). Interventions for preventing abuse in the elderly. Cochrane Database Syst Rev. 2016 Aug 16.
United Nations (2011). World Elder Abuse Awareness Day.
Wolrd Health Organization (2024). Abuse of older people.
Wiglesworth A., et al., (2008). Combating Elder and Dependent Adult Mistreatment: The Role of the Clinical Psychologist. Journal of Elder Abuse & Neglect , σσ. 20(3):207-30.
